در سودای استتیک

در سده ی نوزدهم اروپا، سورن کرکه گارد از شمار آن فیلسوفانی ست که خارج از آکادمی می اندیشند، می خوانند و می نویسند. این اگزیستانسیالیست شوریده سر با تکیه بر ارث پدری، نه غم نان دارد و نه غم جان؛ سورن دانمارکی همانند شوپنهاور آلمانی ( که او نیز غم نان و جان ندارد!) گاهی به برلین می رود و در کلاس درس هگل با پرداخت چند مارک، ساعتی پای سخن این پیر «اتاتیسم» آلمانی می نشیند. کرگه گارد سه مرحله از زندگی را برای انسان ها پیش بینی می کند: نخستین فاز همان حیات «استتیک» است که انسان استقلال ندارد و یا نمی خواهد داشته باشد و نمی خواهد سوبژکتیو و اندیویجوال باشد که سورن او را انسان «دوجینی» می نامد؛ نزدیکترین ترجمه به این اصطلاح که کرگه گارد اشاره می کند شاید همان «انسان گله ای» و توده ای باشد که زیست جمعی دارد و عاری از فردیت است و خالی از کنترل است و زندگی را در «حال» خوش است و گذشته را می فراموشد و به فردا نیز نمی اندیشد. بهترین نمونه چنین انسانی به نظر او ولفگانگ آمادئوس موتزارت آهنگساز مشهور اتریشی است، همان دُن ژوانی که می گویند بر اثر توطئه آنتونیو ویوالدی آهنگساز ایتالیائی درگذشت. نیچه این انسان های دوجینی را «چاندلا» یا پست ترین طبقه می نامد. طبقه ای که اصلا در ساختار کاستی هندوستان طبقه نیست. صادق هدایت اما این انسانها را «فرومایه گان» می شمارد. این انسان چاندلایی نه دیروز دارد  و نه فردا. ذهن او از تاریخ تهی است اما لبریز از حافظه تاریخی است و هویت او هم تاریخی نیست بلکه خاطره ای است. از این نوع انسانها در هند و آسیا و روسیه فراوان یافت می شود. نیچه  فیلولوگ  برجسته آلمان چنین انسانهایی را در طبقه بی طبقه چاندلای هندی سرازیر می کند تا در "خلسه" جمعی شناور شوند و حیات آنهانیز با آمه استتیک ترسیم شود. از دی که گذشت هرچه گویی خوش نیست خوش باش و ز دی مگو که امروز خوش است بی سبب نیست که نیچه همواره در حسرت استتیک این حیات چاندلایی می سوزد. او در پژوهش فیلولولوژیک فرهنگ یونان  در دوره باستانی پیش سقراطی به این فرهنگ استتیکی نظر دارد که یک خدایش دیونیزوس است و خدای دیگرش  آپولون. اوشیفته و شیدای دیونیزوس است و بیزار از آپولون. کرکه گارد هم که در سودای اگزیستانس به سوی آپولون می رود. صادق هدایت  در این میان، بسیار از فرهنگ چاندلای وطنی رنجیده و بیزار است. او حیات استتیک ایران معاصر را باور ندارد و آن را دروغین و تراژیک می شناسد. رسنتمان هدایت از فرهنگی که نه گوهر استتیک دیونیزویسی دارد و نه اسانس منطقی آپولونی به ناچار او را به سوی مرگ خودخوانده و خودخواسته می کشد تا شاید مرگ  (بجای زندگی) استتیک شود. سورن و صادق و نیچه گرچه نویسنده اند اما پیش از آن و بیش از آن، منتقد آن حیات و فرهنگی هستند که  ازغلظت استتیک تهی گشته است . حیاتی که از سنّت, فرسنگها دورگشته و در خائوس مدرنیته سرگردان است.   .

به بهانه واپسین شب فریدریش نیچه

فریدریش نیچه کشیش زاده پروتستان چهارده ساله است که در زنگ انشای کلاس می نویسد "... زیستن بدون موسیقی ممکن نیست" و شگفتا! این نوجوان شوریده می پندارد خدا هم در عرش موسیقی می شنود و تنها هنر و بویژه موسیقی می تواند زندگی را شایسته زیستن کند خواه در آسمان باشد خواه در زمین. شایدهم این شیزوئید بی فروغ آن پیامبر ایرانی (زرتشت) را در سَحر و سِحر موسیقی بازآفریده باشد. بی سبب نیست که در واپسین شب حیات این فیلولوگ خاموش، خواهرش الیزابت در جمع جوانان آلمانی همگی سرود زرتشت سر می دهند تا برادر در خلسه­ی دیدار دو اسطوره ایرانی و یونانی (زرتشت و دیونیزوس) شناور شود تا سحر موسیقی دیونیزوس را با "استعاره" زرتشت ایرانی درهم آمیزد که مبادا ما ایرانیان روزی بپنداریم که زرتشت نیچه همان زرتشت ماست!

در فرهنگی که بیمار است و در شیب نیستی گرفتار آمده، برای درمانش باید قربانی طلب کرد، پس آیا در فرهنگ بیمار غرب چه کسی شایسته قربانی شود بجز نیچه آن فیلولوگ دیوانه؟ در تاریخ معاصر غرب هیچ فیلسوفی یا فیلولوگی که ضد غربی­تر از نیچه باشد آیا یافت می شود؟ من آن عارف و سنّت­گرای مشهور فرانسوی (رِنه گِنون که در ایران به شیخ یحیی هم شهره است) با میلیونها صوفی هواداراش که نسلی پس از نسلی بازتولید می شوند را نه فیلولوگ می شناسم و نه فیلسوف. حیرت آنجاست که عارفان و صوفیان حامی سنّت را که زیر بیرق ضدغرب حلقه زدند را بی محابا فیلسوف و فیلوگ می شناسیم!

پنداری نیچه در واپسین ساعات خاموش حیاتش پیام می دهد که برای فیلسوف یا فیلولوگ ضدغرب شدن، نخست باید فیلولوگی یونانی یا لاتین خواند سپس باید به سوی فلسفه آمد و سرانجام زیر هجوم هولناک "رسنتمان" فرهنگی باید خاموش (مجنون!) شد تا قربانی شد و اینک من در ایران کسی نمی شناسم که نیچه­وار شود و نیچه­خوان شود که پیش یا بیش از او "فیلولولوژی" هم خوانده باشد تا سپس فلسفی (ارسطویی) هم اندیشیده باشد که سرانجام مدرن شود و ضدغرب شود تا دیگر برای ستیز با فرهنگ چاندلایی غرب به سلاح "سنّت" مسلح نشود خواه در دین باشد خواه در عرفان و خواه در الحاد وایدئولوژی.

در آغاز ماه اوت 2016 این پاره از کتاب "نیچه­ی زرتشت" را تقدیم می کنم به آن اسطوره ضدغرب آلمانی که نه فیلسوف بود و نه عارف بود و نه سنّت­گرا بلکه یک فیلولوگ برجسته بود که غول های فلسفه مدرن از شمار مارتین هایدگر پیش از آنکه به دنبال فلسفه (نیچه!) بدوند در پی آموختن دانش فیلولوژی بودند تا بتوانند "رسنتمان" حاصل از فرهنگ غرب را در دهلیز مخوف سوسیال ناسیونالیسم رایش سوم تخلیه کنند. به باورم هیچ رنجی برای نیچه و هایدگر (از رویارویی با بیماری مهلک فرهنگ غرب) به اندازه زهر رسنتمان چاندلایی این فرهنگ کشنده تر نبود. آیا اینکه امروز این فرهنگ می تواند به نقد خویش خیزد را نباید از دولت نیچه دانست؟ مگر فاشیسم و نازیسم پیش از آنکه یک جنبش سیاسی نظامی ویرانگر باشند، برآیند رسنتمان برآمده از رویکرد نیچه به فرهنگ نیستند؟ به عبارت دیگر، ظهور جنبش ناسیونال سوسیالیسم آلمان و فاشیسم در ایتالیا (بااندکی تفاوت) درآغاز آیا یک خیزش فرهنگی خروشیده علیه ارزش های غربی که از رسنتمان نیچه­ای سرچشمه گرفته است نبود؟ بنابراین اگر چنین نباشد یا ما فیلولوژی نخوانده ایم و فلسفه سیاسی نمی دانیم یا نقش و جایگاه فرهنگ و تفاوت آن با تمدن را درک نکرده­ایم و یا همچنان (به زعم خویش!) در گرداب غرب­شناسی گرفتاریم و همانند "دُنکیشوت" علیه فرهنگ منحط غرب (!) رجزخوانی می کنیم و این فرهنگ یا تمدن ضاله را سراسر نفی می کنیم و همواره دشنام می دهیم بدون آنکه حداقل بدانیم این "رسنتمان" نیچه علیه این فرهنگ مبتذل غربی (!) چیست و چه مختصات سیاسی، تاریخی، فیلولوژیکی دارد. آیا این ابتذال مدرن همان شتری نیست که روزی هم پشت دیوار فرهنگ هیبریدی ما خواهد خوابید تا با تنها سلاحی که می شناسیم (سنّت) سر او را جدا کنیم؟

این نیچه که در چهارده سالگی، هنر و بویژه ناب هنر موسیقی را می ستاید و مانند هر آلمانی در فرهنگ این سرزمین از موسیقی تاج می سازد بر پیکر تنومند هنر و در خاموشی اوت، در سحر موسیقی دیونیزوس، در خلسه ی دیدار زرتشت، رها گشته از عقوبت رسنتمان سرانجام اندک اندک می میرد آیا او هنر را و تنها هنر را زیباترین بهانه ی انتولوژیک در هستی و نیستی انسان نمی شناسد؟ آیا نیچه یک هنرمند است و این هنر است که فرهنگ را می بلعد یا فرهنگ است که این هنر برجسته را درآغوش کشیده است؟ تنها درمان این رنج نیچه به مثابه­ی یک قربانی فرهنگی که بیمار گشته است همانا دیونیزوس و موسیقی و...است که حافظ­ گونه می شود پس از مرگش. نیچه بارها متولد می شود و گویی شیدایی او به موسیقی این تاج هنر صدای او را از ورای تاریخ گهگاه به دیونیزوس می کشاند که:

بر سر تربت من با می ومطرب بنشین

تا به بویت ز لحد رقص کنان برخیزم

استکهلم، ماه نیچه

در سوگ سقراط

کیست که سقراط را دوست دارد آنگاه که "عشق" مرده است؟

کیست خدایان را نفرین کند، آنگاه که سقراط مُرده است؟

فرهنگی که بیمار است متولیان آن سقراط می کُشند تا خدایان آرام گیرند...

خروس هُشیار از فراز اُلمپ بانگ برداشت که سقراط مُرده است...

آنگاه این خروس سیمین بر بام "باستیل" نشست و بانگ آزادی زد که انقلاب (فرانسه) چه بس کبیر است!

تاریخ سقراط شکل ماهرانه­ ای از حافظه است؛ به بیانی تاریخ آن حافظه ای است که استادانه ساخته می شود. حافظه ای که از گذشته های دور...

 در فلسفه تاریخ، هگل آلمان سه بار به سوی خدا می رود؛ به عبارتی او سه بار به سوی تاریخ سقراطی می رود و سرانجام می نویسد: "خدا خودش مُرده است" و حال در حیرتم که برخی از ایرانیان همچنان به تأسی از نیچه می پندارند که "خدا مرده است" حال اینکه هگل پیش از وی چنین گفت هگل!

به باورم فرهنگ یونان یک سقراط به سقراط بدهکار است و فرهنگ ایران نیز یک....

در میهن ما بازگشت به تاریخ و جدایی آن از فراتاریخ، نخستین گام سترگی است که باید برداشت.

برگرفته از پشت جلد کتاب "ماورای تاریخ تا ماورای سیاست" نگارش علی محمد اسکندری جو