علی محمد اسکندری جو، نویسنده نیچه زرتشت
ایسقراط نخستین اندیشمند یونانی در تاریخ است که تفاوت مقیم (resident) یک کشور بودن با شهروند (citizen) همان کشور شدن را با تقید به فضیلت ها و اجتناب از رذیلت های شهری (و نه روستایی) به زیبایی شرح می دهد؛ او به ما می آموزد همان قدر که خواهان حقوق شهروندی هستیم باید به همان اندازه (نه کم و نه بیش) نسبت به شهر و کشوری که در آن زندگی می کنیم مسولیت حس کنیم و تعهد (obligation) ملی یا شهروندی داشته باشیم.
ایسقراط بود که زبان یونانی را "گشتاور" فرهنگ و تمدن ساخت؛ او بود که زبان رسمی را یکی از معیارهای سنجش هویت یونانی قرار داد. به این سیاق، بنابر قانون اساسی یونان باستان، هر شخص که یونانی سخن نمی گفت پس "بربر" خوانده می شد. البته بربر به معنای وحشی و شخص بی فرهنگ نیست بلکه به معنای بیگانه (اجنبی) است گرچه اندکی بار منفی اجتماعی نیز دارد.
بربرها و برده ها عموما مقیم یونان بودند، آنها هرگز "شهروند" نمی شدند تا حق رأی داشته باشند؛ در آتن تنها سی هزار شهروند و حدود دویست هزار نفر مقیم (بربر و برده) زندگی می کردند که کلیه بناهای با شکوه نیز دست آورد آنهاست.
در این درنگ کوتاه نباید ایسقراط (Isocrates) این سخنور سوفسطایی را با همان سقراط منطق منش که به جرم فریب دادن جوانان آتن محاکمه گشته و شربت "شوکران" نوشید اشتباه گرفت. چاره چیست؟ امروز ما ایرانیان همان اندازه با ایسقراط ناآشناییم که با سقراط آشناییم. در جامعه شهری نیز معمولا همانقدر از تقید به فضائل شهروندی دوریم که از تشخیص تفاوت اساسی و حقوقی بین دو مفهوم مقیم و شهروند دور هستیم.
زبان صرفا "ابزار" برقراری ارتباط و ارسال پیام بین من و تو نیست بلکه زبان یک میراث کهن فرهنگی و هنری و سیاسی برای همه است. زبان آفریننده هویت و نماد حس تعلق خاطر و همبستگی ما در سراسر ایران است. زبان همانند پرچم، نشان و نماد تاریخ مشترک ایرانیان است. در فرآیند سرسام آور جهانی شدن که به مرزهای فرهنگی و سیاسی آسیب می زند، زبان تنها نیروی "ارگانیک" است که در برابر این موج ویرانگر می تواند استوار بایستد.
نباید به اشتباه تصور کنیم که زبان رسمی یک ابزار ایدئولوژیک شده است که می خواهد توجیه گر اقتدار سیاسی در کشور باشد. پیداست هرگونه تعلق خاطر جمعی ما فقط معطوف به خاک ایران نیست بلکه موازی با خاک این سرزمین، معطوف به زبان نیز هست. آن گونه که ملت تاریخ دارد زبان نیز تاریخ دارد، پس ملت واحده و زبان واحده زاییده ایدئولوژی افراطی نیست.
بااین حال برخی ملت های واحده (کانادا، هند، فنلاند، سوئیس، بلژیک…) بجای یک زبان بلکه دو زبان و یا حتی سه زبان رسمی دارند. در قانون اساسی کشور فنلاند به روشنی آمده است که زبان سوئدی به موازات زبان فنلاندی دارای همان جایگاه و اهمیت است. به بیانی ساده، شهروند فنلاندی همواره فنلاندی ست حتی اگر به دو زبان سوئدی و فنلاندی بگوید و بنویسد. یک سوئدی هرگز فنلاندی نمی شود با وجودی که به آن زبان اشراف دارد.
در پیوند با نقش و اهمیت زبان رسمی در راهیابی فرهنگی و تثبیت هویت ملی اشاره کنم منظور از زبان البته که "Lingua Franca" نیست زیرا این زبان فقط نیاز ارتباط روزانه ما را روا می کند. این زبان را می توان آموخت بدون آنکه تعلق خاطری به آن داشت. زبان رسمی اما آن است که من و تو "مالک" آن هستیم و نه صرفا آموزنده آن.
زبان فارسی هرگز روسی، آلمانی یا انگلیسی نخواهد شد. امروز انگلیسی یک زبان "Lingua Franca" است و ما هیچ ادعای مالکیتی و یا تعلق خاطری به آن زبان نداریم و نباید هم داشته باشیم. درباره نقش زبان در شکل دادن هویت و حاکمیت ملی شایسته است دو قرن به تاریخ بازگردیم که ملت آلمان چگونه در فرآیند ایجاد یک دولت ملت توانست به یاری "زبان" اندک اندک از یک ملت مقیمی یا قومی (Ethnic Nation) به یک ملت شهروندی (Civic Nation) دگرگون شود. پس از یونان باستان آلمان نخستین کشور پیشرفته جهان است که زبان را "گشتاور" دولت ملت مدرن قرار داده است.
سخن پایان اینکه در اهمیت زبان و تفاوت مقیم و شهروند که معطوف ایران زمین باشد می توان نوشت: کیست تیر در چله کمان زند آنگاه که "آرش" از یاد رفته باشد. کیست کسری را یاد کند آنگاه که سیاوش در چاه افتاده باشد. راستی، در دور دست قطاری دیدم که "تهمتن" می برد و چه آهسته می رفت تا مبادا بشکند شیشه تنهایی سهراب. حال که یونان به سبب جفای فرهنگی یک "سقراط" به سقراط بدهکار است، پس در ایران زمین چرا ما هم از بلندای الوند تا چشمه جیهون یک آرش به آرش بدهکار نباشیم. افلاطون بر دیوار "آکادمی" می نوسد: "اگر هندسه نمی دانی، اینجا نیا" آیا امروز می توان بر دروازه کلانشهرها نوشت: "اگر فضایل شهروندی نمی دانی، پس وارد شهر نشو."
استکهلم
