۱۴۰۵ آبان ۲۶, سه‌شنبه

از اسپینوزا تا قونیه؛ نظری بر دو هندسه هستی

 



علی محمد اسکندری جو


علت اینکه به اشتباه فرآیند تدریجی احتضار خدا و مرگ او را به فریدریش نیچه فیلسوف آلمانی نسبت می دهند را به درستی نمی دانم اما می دانم که نخستین بار مورخ ملی گرای آلمان "Johann Herder" سخن از پایان عصر متافیزیک و به تعبیری مرگ خدای ابراهیم و موسی و عیسی به میان آورده است. اینکه اما چرا نیچه کشیش زاده لوتری وارد یک جدل کلامی (polemic) با هگل می شود تا خدای او را دوباره بکشد شاید به این سبب است که خواسته است به زعم خویش "نیهیلیسم" مدرن را جایگزین نیهیلیسم سنتی (دیانت نصرانی) کند. مگر نه اینکه به باور نیچه پیدایش عیسای مریم و انتشار دیانت او در واقع یک خطای هولناک بوده که تاریخ اروپا را قرنها به "انحراف" کشانده است. بنابراین اینک رسالت نیچه است که تاریخ را دوباره به راه راست هدایت کند؛ پس در حالی که از تیغ زنگی این فیلولوگ آلمانی خون می چکد (در رساله حکمت شادان) اعلامیه استعاری مرگ مقدس ترین آیت هستی را بر دیوار کلیسای جامع شهر می چسباند تا پاسخی دردناک به هگل داده باشد. با این حال، برخی از کاردینال ها در واتیکان باور ندارند که فیلسوفان "قاتل" خدا باشند بلکه لشکر بی شمار روانکاو و روانشناس را قاتل خدا می دانند. آنها به این سبب رشته روانکاوی را اصولا به عنوان یک علم (discipline) مشروع به رسمیت نمی شناسند. 

به باور نیچه نباید همچون "اسپینوزا" خوش بینانه به انتظار "انتحار" خدا نشست و یا اینکه همانند هگل شاهد "استحاله" تثلیثی و تدریجی خدا در تاریخ اروپا بود. چرا که هگل اصولا جغرافیای فرهنگی خارج از اروپا را در شمار تاریخ به حساب نمی آورد. به بیانی، گذار از دوران پدر به دوره تاریخی پسر (اسکولاستیک) تا سرانجام به عصر روح القدُس رسیدن مختص تاریخ اروپاست. نیچه شوریده سر بنا بر رسالتی که در ضمیر عصیانگر خویش حس می کند، در عملیات "بازگشت جاودان" به سراغ زیباترین زیبای هندسه هستی (خدا به باور هگل) می رود و با تیغ زنگی او را می کشد و سپس اعلامیه جهانی مرگ او را می نویسد.

یهوه خدای ابراهیم و اسحاق و یعقوب در میانه قرن هفدهم میلادی در یک پروژه هوشمندانه خدا جهانی (pantheism) توسط باروخ اسپینوزا آن کلیمی فقیر تبعیدی نگون بخت در قالب خدای طبیعت گونه یا به عبارتی طبیعت خدایی با رمز فیّاض (immanent) از عرش اعلا به این سیاره پایین کشیده شد. بی سبب نیست که کنیسای کلیمی با گذشت 300 سال همچنان اسپینوزا را "تکفیر" می کند چرا که بستر واژگونی هندسه هستی را فراهم ساخته است. یک قرن بعد اما خدا توسط ایمانوئل کانت رها گشته با تکریم و احترام دوباره به همان عالم متعالی (transcendental) باز فرستاده می شود تا فقط نظاره گر امور بندگانش در زمین باشد و بس.

در قرن نوزدهم بار دیگر پروردگار در گرداب ایده آلیسم دیالکتیکی هگل از آسمان به "برلین" فرو کشیده می شود تا در محراب الهیات سیاسی فیلسوف دولت گرای آلمانی قربانی شود پیش از آنکه فریدریش نیچه حتی چشم به آلمان گشوده باشد.

حذف تدریجی خدا در الهیات افراطی هگل به آن سبب است که از آن پس قرار است خودآگاهی انسان، جانشین خدای سه ادیان ابراهیمی شود یا اصطلاحا جایگزین آگاهی مطلق (absolute consciousness) شود؛ همان خودآگاهی مطلقی که در دویست سال گذشته سه ایدئولوژی سوسیالیسم و لیبرالیسم و ناسیونالیسم را تولید و به پیشگاه تاریخ هدیه داده است.


سرمست شدم نگارم، بنگر به نرگسانش

مستانه شد حدیثش، پیچیده شد زبانش


تازگی به دعوت دوستی از استکهلم به قونیه رفتم تا شاید از عصر تلسکوپ و کوانتم خارج شوم و غور در قرون وسطی کنم یا به عبارتی از جامعه هوازی خارج شوم به جمع "آبزیان" بروم. در آنجا فقیه شاعر پیری یافتم که بی صدا و بی ادعا با "اسطرلاب" عشق، ستارگان هستی را رصد می کرد و در زندگی هم طرحی بی ریا از "قناعت" کشیده بود.

تثلیث فقاهت و قناعت و متانت او مرا به یاد تثلیث مسیح مریم انداخت با این تفاوت که جوهر پدر و پسر و روح القدُس آن پیر همه "عشق" بود. در بازار قونیه که نزدیک آشیانه اوست پرسه می زدم که ندایی به ضمیر آمد:

در این بازار عطاران مرو هر سو چو بیکاران

به دکان کسی بنشین که در دکان شکر دارد


شهر قونیه در نظرم پایان شرق و آغاز غرب آمد اما مولانا را نه شرقی یافتم و نه غربی. شیخ رومی به باورم از این سیاره نبود بلکه این اسطوره هنر را به تعبیر رومیان باید از دیار "cosmos anthropos" دانست. به لحاظ اُنتولوژیکی می توان پذیرفت که هندسه هستی مولوی بر مدار "اروس" می چرخد حال آنکه در نظام هندسی نیچه خدا هرگز نه وجود دارد و نه محلی از اِعراب دارد. نیچه را با خدا چه کار؟ سه رأس تثلیث مولانا یا به عبارتی بهتر کل میراث مولانا برای همه آمدگان و همه آیندگان همانا موسیقی است و عشق است و مرگ که در قونیه است.

موسیقی:  

بشنو این نی چون شکایت می کند

از جدایی ها حکایت می کند

عشق:

عمر که بی عشق رفت هیچ حسابش مگیر

آب حیات است عشق در دل و جانش پذیر

مرگ:

دردی ست غیر مردن کانرا دوا نباشد

پس من چگونه گویم کین درد را دوا کن   


برای نشان دادن تفاوت فرهنگی و درک بهتر دو هندسه نیچه و مولانا شاید آب و هوا به کمک آیند. فرهنگ مدرن نیچه "هوازی" است اما فرهنگ اسکولاستیک مولوی آبزی ست چرا که در دوره سلجوقیان دین همواره "گشتاور" فرهنگ است.

بنابراین مولانا قابل سرزنش نیست که چرا ایده "آزادی" را بروز نداده است یا اینکه چرا منظومه معرفتی او گوهر انفعالی و انفرادی دارد. مصداق آزادی و آزادگی مولانا در انسان کامل تجلی یافته است. نیچه فیلولوگ که فرهنگ و تاریخ و زبان عهد باستان تا دوره مدرن را حلاجی کرده است نیز قابل سرزنش نیست که ایده آزادی و آزادگی را فقط شایسته ابرمرد "ubermensch" می داند.

در قونیه، خدا در عشق متجلی می شود و تا عشق هست پس خدا نیز هست و تمام ارزش های برآمده از این پیوند نیز جاودانه می شوند. کوشش مولوی برای همزیستی و مدارا و تساهل بین پیروان گوناگون اسکولاستیک ستودنی ست نیچه اما که در پی اسپینوزا و کانت و هگل آمده است چنان تیغ زنگی بر پیکر خدا می زند که هستی از کران تا کران گلگون می شود. همان خدایی که به اعتراف هگل هیچ نسلی و هیچ دوره ای از تاریخ را نمی توان یافت که مفهوم خدا در آن وجود نداشته باشد. اینک آیا نیچه شایسته ستایش نیست که میخ بر تابوت خدا کوبیده است؟!

پی نوشت:

- سه کتاب حکمت شادان، فراسوی نیک و بد، چنین گفت زرتشت از مهم ترین آثار فریدریش نیچه هستند.

- شرح دیدار از قونیه و دیالوگ با مولانا در سخنرانی کانون دوستداران فرهنگ ایران در واشنگتن آمده و در سایت kanooneiranian.org منعکس شده است.

- بار دیگر ثابت شده که سیر تحول تاریخ بر خط مستقیم نیست بلکه سینوسی (زاویه دار) است. 


علی محمد اسکندری جو، نویسنده نیچه زرتشت

استکهلم، پاییز 2026

https://pouranblog.blogspot.com/2015/07/blog-post.html